تاریخ استان همدان

همدان پایتخت تاریخ و تمدن

موقعیت استان همدان از نظر اقلیمی و طبیعی که آن را جهت فعالیتهای کشاورزی و دامداری مناسب نموده از دیرباز سبب شده است که این منطقه محل استقرار و نشو و نمای تمدنهای باستانی باشد .وجود تعداد قابل ملاحظه ای از تپه های باستانی ماقبل تاریخ در نقاط مختلف استان دلیل بر اثبات این مدعا است .نتایج مطالعات و کاوشهای تپه گیان نهاوند نشان میدهد که مردمان ساکن در استان در 6 هزار سال پیش از فرهنگ و تمدن نسبتاً پیش رفته ای برخوردار بوده اند. قدیمیترین متون سنگ نوشته آشوری همدان را تحت عنوان ٌ آکسیا ٌ به معنی شهر کاسیان نام می برد و این امر نشان میدهد که پیشینه مدنیت مرکز استان حداقل به هزاره سوم قبل از میلاد باز میگردد.

 

انجام حفاریهای باستان شناسی در تپه های گودین و سگاوی نزدیک کنگاور و نیز نوشیجان ملایر گوشه هایی از فرهنگ وتمدن اقوام ماد را در این زمان بر ما آشکار ساخته است که از جمله آنها میتوان به نخستین نمونه های خط و نگارش و اشکال اولیه سکه و نخستین مظاهر فرهنگ دینی و معماری ایرانی اشاره نمود .براساس آنچه که هردوت مورخ یونانی نگاشته است مادها در اواخر قرن هشتم ق.م به رهبری شخصی به نام دیاکو توانستند به تشکل سیاسی ونظامی دست یافته ونخستین دولت مقتدر فلات ایران را پایه گذاری کنند .دیاکو شهر همدان را به پایتختی برگزید وبدستور او استحکامات عظیمی شامل هفت حصار تو در تو که هرکدام به رنگی خاص مزین شده بود ساخته شد .دو حصار مرکزی یکی با الواح سیمین ودیگری با الواح زرین پوشانیده شد وکاخها وخزاین درون حصار مرکزی برپا گردید ومردم پیرامون این حصار ها ی هفتگانه منازل خود را برپا داشتند ،اکثر محققین علوم تاریخ وباستان شناسی را عقیده برآن است که تپه هگمتانه همدان برجا مانده همین استحکامات است .شهر همدان طی 150سال حکومت مادها ،از نعمت وآبادانی فراوانی برخوردار بود و بعد از انقراض آن دولت هر چند مرکزیت نخسیتن را از دست داد ولی بعنوان یکی از سه پایتخت هخامنشیان مورد توجه خاص بود .وجود کتیبه های گنجنامه بقایای ستونهای سنگی ،کاخهای هخامنشی ،جامها و الواح زرین وسیمین بدست آمده از همدان مربوط به این دوره حاکی ازاهمیت این شهر و منطقه در این زمان است .در سال 330ق.م شهر همدان بدست اسکندر مقدونی ویران گردید ولی بدلیل موقعیت استراتژیک آن تبدیل به مقر نظامی او شد .در اواخر دوره سلوکی شهر همدان محل تلاقی وبرخورد متعدد آنان با اشکانیان بود تا اینکه سرانجام در سال 155ق.م مهرداد اشکانی این شهر را متصرف گردید . از دوره اشکانی وسلوکی مجسمه شیر سنگی وبقایای یک گورستان در شهر همدان وآثار مختصری از معبد لائودیسه در شهر نهاوند برجای مانده است .در یک کتابچه به زبان پهلوی بنام شهرها که در زمان قباد (500میلادی ) نگاشته شده بنای همدان به یزد گرد اول نسبت داده شده که این امر نشان دهنده انجام اقدامات عمرانی مهمی در این زمان در شهر مزبور است

 

نخجیرگاه شهریاران هخامنشی

2500 سال پیش از این شاهنشاهی هخامنشی نیمی از دنیای باستان را در اختیار خود داشت و هگمتانه به عنوان یکی از دو پایتخت این امپراطوری نگین جهان هستی بود. داریوش اول (522 تا 486ق.م) بر دل صخره های الوندکوه مقدس، پس از کتیبه ی بیستون دومین کتیبه خود را برای آیندگان به یادگار گذاشت و پس از وی فرزندش خشایارشاه اول (486 تا 466ق.م) همان متن کتیبه را با اندک تغییراتی به نام خود جاودان کرد. کتیبه‌ها هر کدام در سه ستون ۲۰ سطری به زبان‌های "پارسی باستان"، "عیلامی" و "بابلی نو" نوشته شده‌اند. متن پارسی باستان در سمت چپ هر دو لوح قرار گرفته ‌است و پهنایی معادل ۱۱۵ سانتیمتر دارد؛ متن عیلامی در وسط هر دو کتیبه نوشته شده و متن بابلی نو در ستون سوم قراردارد. این اثر تاریخی زیبا در فاصله 5 کیلومتری جنوب غربی شهر تاریخی همدان و در انتهای مسیر سرسبز عباس آباد به سمت الوند کوه و در کنار آبشار گنجنامه میزبان علاقمندان به تاریخ و طبیعت است.

گنجنامه

 

لشگر اعراب به سال 26 هجری برابر با 645 میلادی وارد همدان شدند. از اواسط قرن سوم ریاست شهر در اخیتار علویان قرار گرفت و بنای ارزشمند گنبد علویان یادگار این دوره است . در سال 319هجری قمری ،مرداویچ زیاری بانی آل بویه به قهر بسیاری از ساکنان آن را هلاک نمودوشیر سنگی معروف را از دروازه های شهر به خاک افکند . در سال 345هجری قمری شهر براثر زلزله خسارت فراوان دید وتشنجات مذهبی نیزدرسال 351هجری قمری جان بسیاری از مردم را گرفت .در قرن 4و5کشمکشهای فراوانی بین سلسله های حسنویه ،دیلمیان ،وکاکویه درهمدان که یکی از مراکز عمده جنگ وستیز میان آنها بود رخ داد .همچنین باباطاهر عارف وشاعر وارسته مشهور در این دوره در شهر همدان می زیست .در سالهای 387تا 412 هجری ،شمس الدوله ابو طاهر شاه خسرو دیلمی در همدان حکومت داشت و ابوعلی سینا طبیب و دانشمند بزرگ ایرانی در این شهر منصب وزارت اورا داشت . در اواخر قرن 5 این شهر پایتخت بوییان جبال بود . ترکمانان غز بسال 420همدان را تاراج کردند واز نیمه سده 5ترکمانان سلجوقی بر آن چیره گشتند در سده 6 با تجزیه امپراتوری آنها ،همدان پایتخت سلاجقه عراق عجم شد . یورش مغولان (618و621 هجری قمری) بسیاری از آبادیها وشهرهای استان از جمله همدان رایکسره دستخوش ویرانی ساخت وکثیری از اهالی آن در دفاع قهرمانانه درمقابل سپاه جرار مغول جان باختند .اندکی بعد شهرکی در حومه شمالی شهر سابق بنام همدان نو گرفت .در دوره ایلخانیان این شهر تا حدودی اهمیت سابق را باز یافت و در زمان وزارت خواجه رشیدالدین فضل اله همدانی (718هجری قمری)شهر همدان مورد توجه خاص بود . ابنیه اسلامی نظیر ،استر ومردخای ،مقبره سابق باباطاهر،امامزاده اظهر ،هود ،حبقوق نبی و... از این دوره است . در دوره صفویه شهر مجدداً از نعمت آبادانی یهره مند گشت ، ایجاد کاروانسراها ،مدارس ،پلها در شهر همدان ودیگر نقاط استان از جمله در تویسرکان بیانگر توجه صفویان به امر آبادانی شهرهاست . در دوره زندیه همدان در دست امیران آن خاندان بود.

 

نام همدان برای اولین بار در سال 1100ق. م در کتیبه تیگلات پلیسر اول ،شاه آشور به چشم می خورد که آن را امدانه یا همدانا ذکر کرده است ،ولی در کتیبه های عهد هخامنشی آن را هگمتان ودر کتاب هردوت یونانی اکباتان می خوانیم .اسم اصلی این شهر هانگ ماتانا یا هاکاماتانا بوده که معنی آن محل اجتماع می باشد وبه واژه انجمن نزدیک است .در تورات اخمشا نوشته شده که مرکب است از هاخای زندی وثانای پالی که شعبه ای از زبان سانسکریت است وثانا به معنی ستان فارسی است که محل ومکان باشد واخمثا را به شهر دوستی ومحل دوستی ترجمه کرده اند ، زیرا شاهان ایران در تابستان ،دوستان خود را به این شهر دعوت می کردند .اعتماد السلطنه بر این عقیده بود که اسم این شهر همدان بوده ، چه هم معنی اتفاق و دان معنی ظرفیت را می رساند ،یعنی مجمع متفقین .

صفحه نخست » آشنایی با استان » تاریخ همدان