موقعیت جغرافیایی

استان همدان در گستره ای به مساحت 19493 کیلومتر مربع ، در غرب ایران بین 33 درجه و59 دقیقه تا 35درجه و48 دقیقه عرض شمالی و47درجه و34 دقیقه تا 49 درجه و36 دقیقه طول شرقی از نصف النهار گرینویچ قرارگرفته است .

این استان از شمال به استانهای زنجان وقزوین ،از جنوب به استان لرستان ،از شرق به استان مرکزی واز غرب به استان کرمانشاه وقسمتی از استان کردستان محدود است . 

 

اقتصاد

1. کشاورزی

اساس اقتصاد استان همدان درمرحله اول کشاورزی ودامپروری ودر مرحله بعدی استخراج معادن است .

اراضی دیم شهرستان همدان بیش از دیگر نقاط استان می باشد واز لحاظ عملکرد درواحدسطح  د رحد پایین بوده ، در کاهش تولید گندم منطقه نقش بسزایی دارد .

کشت در این استان به دوصورت دیم وآبی صورت می گیرد وبیشتر اراضی کشت شده به صورت دیمی است .عمده ترین محصولات کشاورزی استان همدان گندم وجو است .

پس از آنها سیب زمینی وچغندر قند است .در کوهستانهاانواع میوه ها ودردامنه ها ،انگور ،غلات ،حبوبات وصیفی جات است .

2. دامداری ودامپروری

شیوه دامداری این استان بیشتر سنتی است ، ولی با آموزشهای لازم اصلاح نژاد می توان تولید محصولات دامی را بالا برد .به علت تنوع آب وهوا ،وجود مراتع وسیع وییلاق بودن منطقه برای عشایر دامدار ، از اهمیت خاصی برخوردار است .با ایجاد مجتمعهای دامداری علمی که زیر نظر مرکز گسترش خدمات تولیدی وعمرانی فعالیت دارند .

در حال حاضر تولیدات دامی افزایش یافته است .

3. صنایع دستی

در استان همدان صنایع دستی بیش از صنایع ماشینی گسترش دارد واهمیت آن از قدیم بارز بوده است.هرچند که استعمارگران سعی داشته اند که با ورود صنایع ماشینی مشابه در کشورهای جهان سوم از توسعه این صنایع جلوگیری و وابستگیها را بیشتر کنند .

مهمترین صنایع دستی استان قالی بافی، سفالگری، گیوه بافی، کفش دوزی، پوستین دوزی و دباغی است .

قالی بافی همدان در سطح ایران مشهور است وقالیهای ریز بافت آن به خارج صادر می شود .انواع ظروف وابزار سفالی تهیه شده ،علاوه بر توزیع در استان به خارج از منطقه صادر می شود. 


نژاد ، دین و زبان

1-    نژاد

مردم این استان آمیخته ترین سکنه ای هستند که در ایران وجود دارد ،زیرا در سطح استان همدان اقوام مختلفی با فرهنگها وآداب وسنن خاص سکونت دارند .که عبارتند از:

ترکها : در شمال وغرب استان ،به ویژه درشمال وغرب شهرستان همدان ساکن می باشند .ترکها در 562 روستای استان سکونت دارند.

لر و لک : این اقوام در شهرستانهای ملایر ،نهاوند وبخش سامن در 255روستا ساکن می باشند .

کردها : این قوم در 159روستا درغرب وشمال غربی ودر مجاورت استانهای کردستان وکرمانشاه سکونت دارند .

فارسها : بیشتر ساکنان مرکز استان را تشکیل می دهند واز قدیمی ترین مردم این منطقه محسوب می شوند که از دوران مادها در این سرزمین اسکان یافته اند .

علاوه بر اقوام مذکور ، مسیحی ویهودی نیز در این استان سکونت دارند .

 2- زبان

چنان که در پیش گفتیم در این استان اقوام مختلف با فرهنگها وآداب وسنن خاص خود زندگی می کنند . از این رو پراکندگی زبان ولهجه در سطح استان به خوبی مشاهده می شود که عبارتند از :

زبان فارسی:اغلب ساکنان مرکز استان به زبان فارسی تکلم می کنند.

زبان ترکی:اغلب ساکنان شمال غرب استان ،به ویژه در شمال وغرب شهر همدان به زبان ترکی سخن می گویند .

زبان لری ولک :ساکنان ملایر ،نهاوند وسامن به این گویشها تکلم می کنند.

زبان کردی :اغلب ساکنان شمال غرب وغرب استان در مجاورت استانهای باختران وکردستان به زبان کردی صحبت می کنند .

 3- دین

اکثر ساکنان استان همدان مسلمان و پیرو مذهب جعفری اثنی عشری هستند .دربین عشایر استان مذهب سنی وفرقه اهل حق نیز وجود دارند .

اقلیتهای مذهبی مسیحی ویهودی وزرتشتی نیز در استان همدان به سر می برند . 


ناهمواریها، ارتفاعات و رودخانه ها

ناهمواری ها

 ناهمواری های استان در طی دوران زمین شناسی دچار تغییرات زیادی شده است یکی از عوامل تغییر شکل ناهمواری های استان ،آبهای روان در برخی مناطق باتخریب ارتفاعات وانباشتن مواد درچاله ها ،سبب کاهش ارتفاع کوه ها وپیدایش دشت های متعددی شده انددر برخی مناطق نیز ،شدت عمل آب های روان به اندازه ای بوده که شکل ناهمواری ها را معکوس کرده است ،مثلاً کوه به دره تبدیل شده یا دره ی عمیق دوره های گذشته ،اکنون به صورت کوه در آمده است

 کوه خان گرمز در غرب تویسرکان نمونه ای جالب از این پدیده است .ناهمواری های استان به اشکال مختلف پدید آمده است که ذیلاً به آن اشاره می شود .

 الف ـ ارتفاعات :

ارتفاعات استان عموماً جهت شمال غربی ـ جنوب شرقی دارند وبه طور کلی در شمال ، مرکز وجنوب استان قرارگرفته اند . هر یک از این ارتفاعات ،شامل بخشی از کوههای مختلف ایران است .

1-ارتفاعات شمالی: این کوه ها در قسمت شمال غربی کوه های مرکزی ایران قراردارند وخط الراس آنها مرز بین استان همدان واستان قزوین است .

جنس کوه های شمالی ، عمدتاً از سنگ های آذرین بیرونی وسنگ های آهکی است .

2- ارتفاعات میانی:شامل سلسله جبال الوند است که به موازات ارتفاعات شمالی ، از مرزهای غربی استان شروع می شود وتا حوالی شهر ازندریان در نزدیکی جاده ی همدان ـ ملایر ادامه دارد .

قله ی الوند با ارتفاع 3574متر از سطح دریا دراین سلسله جبال قراردارد وجنس این کوه ها از سنگ های آذرین درونی (گرانیت ) می باشد .

درغرب استان ودر شمال دشت همدان  بهار ارتفاعاتی قراردارد که از نظر بلندی چندان مهم نیستند .این ارتفاعات عمدتاً از آهکهای بلورین تشکیل شده اند .

 غار معروف علیصدر (در 75کیلومتری شمال غربی همدان) دراین تشکیلات به وجود آمده است . 

3- ارتفاعات جنوبی: این ارتفاعات که به کوه های گرو موسوم اند همانند ارتفاعات شمالی ومیانی استان ، جهت شمال غربی ـ جنوب شرقی دارند وبخشی از کوه زاگرس محسوب می شوند . این کوه ها به صورت دیواره ای بین استان های همدان ولرستان کشیده شده اند وجنس آنها ،عمدتاً از سنگ های آهکی است .

مرتفع ترین قله ی این کوه به نام کوه ورخاش به ارتفاع 3639 متر،حد فاصل استان های همدان ولرستان است .

در جنوب شرقی استان ،نیز ارتفاعات پراکنده ای دیده می شود که از مهمترین آنها می توان از کوه سرده وکوه گرمه نام برد .

شهر ملایردر دامنه کوه گرمه واقع شده است .

4- کوه های پراکنده : در حد فاصل ارتفاعات شمالی ومیانی استان ،کوه هایی به طور پراکنده واقع اند که از جمله ی آنها می توان قلی آباد وقره داغ را در شهرستان کبودرآهنگ نام برد . 

 پ- دشت ها:

دشت های استان از نظر نحوه ی پیدایش به دودسته تقسیم می شوند .

- دشت های تراکمی .

- دشت های فرسایشی (کاوشی).

دشت های تراکمی در اثر انباشت آبرفت ها در مناطق پست به وجود آمده اند ودشت های فرسایشی در اثر تخریب وجابه جایی مواد سازنده ی ارتفاعات ایجاد شده اند ، دشت های ملایر وتویسرکان از نوع فرسایشی وبقیه دشت های استان از نوع تراکمی است .

پست ترین اراضی استان در دشت نهاوند ودر محل خروج رود گاماسیاب از استان همدان قراردارد که دارای 1420متر ارتفاع میباشد .

 

رودخانه ها

 رودخانه های استان ، عموماً از برف وباران فصول مرطوب تغذیه می شوند ودر فصل تابستان که گیاهان نیاز به آب دارند به استثنای یکی دو رود مثل گاماسیاب وسیمینه رود ، خشک شده یا به حداقل میزان آبدهی می رسند .

مهمترین  رودهای استان عبارتند از:

1- سیمینه رود واقع در بخش مرکزی همدان ، از مجموعه رودخانه های کوچک وخشک رودهایی که در مواقع بارندگی دارای آب  می باشند  تشکیل می یابد .

2-رودخانه قره چای (قوریچای) از گردنه زاغه ودره های آبادی الفاوت وآبهندو سرچشمه گرفته ودر اراضی امزاجرد به سیمینه رود می ریزد.

3- رودخانه های دمق وایده لو از ارتفاعات شمالی دهستان سردرود وارتفاعات خدابنده لو سرچشمه می گیرد وبه رودخانه سیمینه رود

ملحق می گردد .

4- رودخانه وفرجین از قله کلاغ الوند سرچشمه گرفته وبه چراگاه آبادی گنج تپه بهار منتهی می شود .

5- رودخانه دره مرادبیگ ازکوه الوند سرچشمه می گیرد وبه رودخانه خاکو می ریزد .

6-رودخانه سیمین از قله کلاغ لان الوند سرچشمه می گیرد وپس از ملحق شدن به رودخانه هایی که از گردنه اسدآباد وهمه کسی

سرچشمه دارند بطرف آبادی امزاجرد جاری می شود .

7-رودخانه عباس آباد از دره های گنج نامه وتاریک دره سرچشمه گرفته وبه رودخانه خاکو منتهی می شود .

8-رودخانه خاکو از کوه الوند سرچشمه می گیرد وپس از عبور از کنار آبادی های خاکو ،چشین ،مزدقینه ، گراچقا وده پیاز در اراضی

آبادی امزاجرد به سیمینه رود می ریزد .

9-رودخانه گردنه اسد آباد از گردنه اسد آباد سرچشمه گرفته واز کنار آبادی های رسول آباد فعلی وگنده جین گذشته ودر نزدیکی

آبادی مالک اشتر با رودخانه همه کسی یکی شده وبه سیمینه رود ملحق می شود .

10-رودخانه همه کسی از گردنه همه کسی سرچشمه می گیرد وپس از عبور از چندین دهستان به رودخانه قره چای منتهی میشود.

11- رودخانه درجزین از دره های جنوبی کوه خرقان سرچشمه گرفته پس از گذشتن از دهستان درجزین ، به رودخانه قره چای می ریزد .

12-رودخانه شهاب از کوه های شرقی وغربی دهستان چهاردولی سرچشمه می گیرد وپس از گذشتن از کنار آبادی خسرو آباد، به خرم

رود ملحق می شود .

13-خرم رود از دره های جنوب غربی کوه الوند سرچشمه می گیرد وپس از ملحق شدن به رودخانه شهاب به رودخانه گاماسیاب منتهی

می شود .

14-رود ملایر (حرم آباد) از ارتفاعات جنوب شرق ملایر سرچشمه گرفته ،به سوی ملایر جاری می شود سپس جاده ملایرـ‌ بروجرد  را قطع کرده به طرف نهاوند ادامه یافته وبه گاماسیاب می پیوندد.

15- رودخانه گاماسیاب یکی از طویل ترین رودخانه های ایران به شمار می رود .

این رودخانه از جنوب غرب شهرستان نهاوند سرچشمه می گیرد .پس از عبور از دشت نهاوند وآبیاری باغات وکشتزارهای اطراف آن ، در کنارآبادی لیلی یادگار، شاخه رود ملایر (حرم آباد ) را

دریافت می کند ، در کنار آبادی گردیان ،قلقل رود از تویسرکان بدان متصل می گردد.

گاماسیاب از شاخه های اصلی رود کرخه به شمار می آید .

رودخانه گاماسیاب در طول شهرستان خرم آباد بنام سیمره نامیده می شود وکلیه رودخانه های شرقی کبیر کوه وتمام

رودخانه های لرستان به آن می پیوندد وپس از گذشتن از لرستان در غرب خوزستان جاری وبنام کرخه نامیده می شود وبالاخره به

باتلاق هورالعظیم منتهی می گردد.

16-خرم رود از دره های شمال شرقی آبادی شهرستانه و ارتفاعات الوند سرچشمه می گیرد وپس از عبور از تویسرکان وارد شهرستان

کنگاور می شود .

17-کرزان رود از علیای دره آیادی گشانی وسنجوزان سرچشمه گرفته ودر حدود آبادی اریکان با دو شعبه از رود سرابی وسرکان یکی

شده وبنام قلقل رود ، آبادی های اطراف خود را مشروب نموده وسپس به رودخانه گاماسیاب منتهی می گردد.

 

آب وهوا

آب وهوای استان به طورکلی تحت تاثیر عرض جغرافیایی ، ارتفاع ، مکان ،امتداد کوه ها و فاصله از دریاست جابه جایی توده های هوا  در تعیین نوع آب وهوای هرمنطقه نقش مهمی دارد . توده های هوایی که استان را تحت تاثیر قرار می دهند عبارتند از :

 1- توده های شمالی: این توده هوا در ماه های سرد سال از عرض های شمالی کشور حرکت می کند ، هوای استان را تحت تاثیر قرار میدهد وسبب کاهش دما وبارندگی بیشتر به صورت برف می باشد.

2- توده های جنوبی : این توده هوا در ماه های گرم سال از عرض های جنوبی  کشور ومنطقه حرکت می کند .استان را تحت تاثیر قرارمیدهد و موجب افزایش دما وکاهش یا قطع بارندگی می شود .

3- توده های غربی:این توده ها در ماه های مرطوب به سال (آبان تا خرداد )از غرب ،جنوب غرب وشمال غرب وارد کشور شده وموجب افزایش نسبی دما وبارندگی در سطح استان می شود .

 

به طور کلی آب وهوای استان در نتیجه وجود کوه های مرتفع ، رودخانه ها وچشمه سارهای فراوان وپرآب وپستی وبلندی های زیاد،متغیر است .

بدین ترتیب که هوای دره های شمالی کوه الوند ،سرد وهوای دره های بخش مرکزی ملایم می باشد .زمستانهای  این استان سرد وپربرف وباران وتابستانهای آن معتدل است .

 

وجه تسمیه 

نام همدان برای اولین بار در سال 1100 ق. م در کتیبه تیگلات پلیسر اول ،شاه آشور به چشم می خورد که آن راامدانه یا همدانا ذکر کرده است ،ولی در کتیبه های عهد هخامنشی آن را هگمتان ودر کتاب هردوت یونانی اکباتان می خوانیم .

ژاک دومرگان ،می نویسد  تنها شهر مهم این ناحیه بدون شک همدان واکباتان (هنگمتانه ؟) باستانی ،پایتخت ماد هاست که هردوت آن را دیده در کتیبه های میخی اکباتانه است

دکتر بهمن کریمی، می گوید محقق این است که بنای همدان به دست نخستین پادشاه ماد (دیاکو) صورت نیافته ، زیرا که در کتیبه تیگلات پلیسر اول ،اسم همدانا مسطور است .شاید دیاکو بر آبادی وجلال آن افزوده وآنجا را مقر حکمرانی خود قرار داده است .

اسم اصلی این شهر هانگ ماتانا یا هاکاماتانا بوده که معنی آن محل اجتماع می باشد وبه واژه انجمن نزدیک است.

 در تورات اخمشا نوشته شده که مرکب است از هاخای زندی و ثانای پالی که شعبه ای از زبان سانسکریت است وثانا به معنی ستان فارسی است که محل ومکان باشد واخمثا را به شهر دوستی ومحل دوستی ترجمه کرده اند، زیرا شاهان ایران در تابستان ،دوستان خود را به این شهر دعوت می کردند. اعتماد السلطنه بر این عقیده بود که اسم این شهر همدان بوده، چه هم معنی اتفاق و دان  معنی ظرفیت را می رساند ،یعنی مجمع متفقین .

 

پیشینه تاریخی

 

موقعیت استان همدان از نظر اقلیمی وطبیعی که آن را جهت فعالیتهای کشاورزی ودامداری مناسب نموده از قدیمیترین ازمنه سبب شده است که این منطقه محل استقرار ونشو و نمای تمدنهای باستانی باشد .وجود تعداد قابل ملاحظه ای از اتلال باستانی ماقبل تاریخ در نقاط مختلف استان دلیل بر اثبات این مدعا است .

نتایج مطالعات وکاوشهای تپه گیان نهاوند نشان می دهد که مردمان ساکن در استان در 6هزار سال پیش از فرهنگ وتمدن نسبتاً پیش رفته ای برخوردار بوده اند چنانچه ظروف سفالین منقوش بدست آمده از آنان از لحاظ هنری وصنعتی در سطح والایی قراردارد .

همچنین کاوشها وبررسیهای مختصر صورت گرفته بر روی تپه های باستانی نقاط مختلف استان نشان دهنده گسترش تمدنهای پیش از تاریخ در نقاط مختلف واستمرار آنها طی چندین هزارسال می باشد .

قدیمیترین متون سنگ نوشته آشوری همدان را تحت عنوان ٌ آکسیا ٌ به معنب شهر کاسیان نام میبرد واین امر نشان می دهد که پیشینه مدنیت مرکز استان حداقل به هزاره سوم قبل از میلاد باز میگردد.ثروتها ونعمات طبیعی ناشی از فعالیتهای اقتصادی وکشاورزی اقوام ساکن در منطقه غرب ایران ازجمله اقوام مستقر درپیرامون رشته کوه الوند که ما امروز آن را به عنوان استان همدان می شناسیم چنان بود که در نیمه دوم هزاره دوم تا اواخر نیمه اول هزاره اول قبل از میلاد برای مدت قریب به یکهزار سال این منطقه متناوباً مورد هجوم وچپاول لشگریان دولت آشور که در این زمان در شمال بن النهرین مستقر بود قرار می گیرد ،شرح لشگرکشی ها به این منطقه وفتوحات وکسب غنائم از آنجا قسمتهای قابل توجهی از متون سنگ نبشته های بدست آمده از کاخهای شاهان آشور طی سالیان مذکور بتدریج سبب تشکیل اقوام وملل مستقر در منطقه که در این زمان عمده ترین آنها رااقوام آریایی نژاد مادی تشکیل میدادند گردید .

تیگلات پیلسر اول (1100ق.م)برای نخستین بار در سنگ نبشته ای از اقوام ماد نام برده است .

همچنین انجام حفاریهای باستان شناسی در تپه های گودین وسگاوی نزدیک کنگاور ونیز نوشیجان ملایر گوشه هایی از فرهنگ وتمدن اقوام ماد را در این زمان بر ما آشکار ساخته است که از جمله آنها میتوان به نخستین نمونه های خط ونگارش واشکال اولیه سکه ونخستین مظاهر فرهنگ دینی ومعماری ایرانی اشاره نمود .

براساس آنچه که هردوت مورخ یونانی نگاشته است مادها در اواخر قرن هشتم ق.م به رهبری شخصی به نام دیاکو توانستند به تشکل سیاسی ونظامی دست یافته ونخستین دولت مقتدر فلات ایران را پایه گذاری کنند .

دیاکو شهر همدان را به پایتختی برگزید وبدستور او استحکامات عظیمی شامل هفت حصار تو در تو که هرکدام به رنگی خاص مزین شده بود ساخت شد دو حصار مرکزی یکی با الواح سیمین ودیگری با الواح زرین پوشانیده شد وکاخها وخزاین درون حصار مرکزی برپا گردید ومردم پیرامون این حصار ها ی هفتگانه منازل خود را برپا داشتند ،اکثر محققین علوم تاریخ وباستان شناسی را عقیده برآن است که تپه هگمتانه همدان برجا مانده همین استحکامات است .بهر حال مادها انتقام چندین سده قتل وکشتار وغارت مردم غرب ایران را با فتح آشور پایتخت آشوریان وسرنگون ساختن این دولت گرفتند .شهر همدان طی 150سال حکومت مادها ،از نعمت وآبادانی فراوانی برخوردار بود وبعداز انقراض آن دولت هر چند مرکزیت نخسیتن را از دست داد ولی بعنوان یکی از سه پایتخت هخامنشیان مورد توجه خاص بود .

وجود کتیبه های گنجنامه بقایای ستونهای سنگی ،کاخهای هخامنشی ،جامها والواح زرین وسیمین بدست آمده از همدان مربوط به این دوره حاکی ازاهمیت این شهر و منطقه در این زمان  است .

در سال 330 ق.م شهر همدان بدست اسکندر مقدونی ویران گردید ولی بدلیل موقعیت استراتژیک آن تبدیل به مقر نظامی او شد .

در اواخر دوره سلوکی شهر همدان محل تلاقی وبرخورد متعدد آنان با اشکانیان بود تا اینکه سرانجام در سال 155 ق.م مهرداد اشکانی این شهر را متصرف گردید .

 از دوره اشکانی وسلوکی مجسمه شیر سنگی وبقایای یک گورستان در شهر همدان وآثار مختصری از معبد لائودیسه در شهر نهاوند برجای مانده است .

همدان یکی از آخرین پایگاههای مقاومت پارتیان در برابر حکومت تازه نفس ساسانی بود.از آرتا باز پسر اردوان پنجم که پس از مرگ پدرش درنبرد باسپاهیان اردشیر بابکان رهبری مبارزات را به مدت سه سال تا 230 میلادی بر علیه اردشیر ادامه داد، سکه ای یک درهمی در دست است که محل ضرب آن همدان بسال 227 میلادی است .

همچنین در دوره ساسانی همدان یکی از ضرابخانه های این حکومت بوده است وسکه های متعددی از این دوره در این شهر کشف شده است .

در یک کتابچه به زبان پهلوی بنام شهرها که در زمان قباد (500میلادی ) نگاشته شده بنای همدان به یزد گرد اول نسبت داده شده که این امر نشاندهنده انجام اقدامات عمرانی مهمی در این زمان در شهر مزبور است .

 شهر همدان مقارن تاخت وتاز اعراب به ایران وفتح آن بدست مسلمانان در سال 645 میلادی چندان اهمیت واعتبار داشت که تازیان گشودن آن را پس از فتح نهاوند بزرگترین پیروزی خود بر ساسانیان شمرده اند.

در منابع پس از وقوع جنگ نهاوند وغلبه اعراب ،حاکم ایرانی شهر همدان با تازیان قرارداد صلح منعقد نمود ولی این معاهده دوامی نیافت وشهر بسال 26 هجری برابر با 645 میلادی به دست اعراب افتاد وبتدریج بعضی از طوایف عرب در آن ساکن شدند واز آن میان بنوسلمه ریاست شهر را یافتند از اواسط قرن سوم ریاست شهر به عهده سادات علوی کوچیده به آنجا قرارگرفت که به عنوان علویان وسپس با نام علاء الدوله های همدان برای مدت 4 قرن این مقام را به صورت مورثی داشتند .

بنای ارزشمند گنبد علویان یادگار این دوره است .

در منابع تاریخی دوره اسلامی از این شهر با عنوان (همدان)یاد کرده اند وان را کهنترین شهر جبال ذکر کرده وقدمت آن را به عصر اسطوره ای ایران رسانیده اند .

ابوعلی کاتب همدانی مورخ قرن سوم وچهارم هجری در خصوص شهر همدان آورده است که : همدان شهری بزرگ وقدیمی بوده اما به وقت اسلام از این شهر تنها (سپید دژ) باقی مانده بود وبعضی خانه ها درحوالی آن واعراب آن را قصر ابیض می خواندند سپس آن را دیواری ساختند وچهار دروازه وبه مدتی نزدیک آن را باطل گردانیده وعمارت در افزودند.

در سنه 260 هجری قمری این عمارت را نخستین رئیس علوی شهر همدان بناکرده بود . در سال 319 هجری قمری ،مرداویچ زیاری بانی آل بویه به قهر بسیاری از ساکنان آن را هلاک نمودوشیر سنگی معروف را از دروازه های شهر به خاک افکند .

 در سال 345هجری قمری شهر براثر زلزله خسارت فراوان دید وتشنجات مذهبی نیزدرسال 351هجری قمری جان بسیاری از مردم را گرفت .

در قرن 4 و 5 کشمکش های فراوانی بین سلسله های حسنویه ،دیلمیان ،وکاکویه درهمدان که یکی از مراکز عمده جنگ وستیز میان آنها بود رخ داد .

همچنین باباطاهر عارف وشاعر وارسته مشهور در این دوره در شهر همدان می زیست .در سالهای 387 تا 412  هجری ،شمس الدوله ابو طاهر شاه خسرو دیلمی در همدان حکومت داشت و ابوعلی سینا طبیب و دانشمند بزرگ ایرانی در این شهر منصب وزارت اورا داشت .

در اواخر قرن 5 این شهر پایتخت بوییان جبال بود .

ترکمانان غزبسال 420 همدان را تاراج کردند واز نیمه سده 5 ترکمانان سلجوقی بر آن چیره گشتند در سده 6 و با تجزیه امپراتوری آنها ،همدان پایتخت سلاجقه عراق عجم شد .

 یورش مغولان (618و621 هجری قمری) بسیاری از آبادیها وشهرهای استان از جمله همدان رایکسره دستخوش ویرانی ساخت وکثیری از اهالی آن در دفاع قهرمانانه د رمقابل سپاه جرار مغول جان باختند .

اندکی بعد شهرکی در حومه شمالی شهر سابق بنام همدان نو گرفت .

در دوره ایلخانیان این شهر تا حدودی اهمیت سابق را باز یافت ودر زمان وزارت خواجه رشیدالدین فضل اله همدانی (718هجری قمری)شهر همدان مورد توجه خاص بود .

بایدوخان مغول در سال 695 در آنجا تاجگذاری کردوجهت ترمیم خرابیها و آبادانی آن کوشید .

ابنیه اسلامی نظیر ،استر ومردخای ،مقبره سابق باباطاهر،امامزاده اظهر ،هود ،حبقوق نبی و....... از این دوره است .

ولی متاسفانه این رونق وآبادانی دیری نپائید و لشکریان تیمور این شهر را تصرف وویران نمودند .

پس از آن همدان برای مدت حدود 300سال تقریباً به فرا موشی سپرده شد .

اما در دوره صفویه شهر مجدداً از نعمت آبادانی یهره مند گشت ، ایجاد کاروانسراها ،مدارس ،پلها در شهر همدان ودیگر نقاط استان از جمله در تویسرکان بیانگر توجه صفویان به امر آبادانی شهرهاست .

از بناهای مهم دوره صفویه میتوان به امامزاده حسین ، کاروانسرای تاج آباد،پل کوریجان در روستای کوریجان ،پل جهان آباد در فامنین ،مدرسه شیخ علیخان زنگنه ،پل وکاروانسرای فرسفج در تویسرکان وپل خسرو آباد وآب انبار در اسد آباد اشاره کرد .

 پس از انقراض صفویه و بروز هرج ومرج در سال 1136یا 1138هجری شهر همدان به تصرف احمد پاشا والی عثمانی در آمد و بر اثر مقاومت مردم در برابر عساگر عثمانی جز شماری اندک از اهالی باقی نماند .

6 سال بعد نادر شاه توانست شهر را از مهاجمین باز پس گیرد ولی در پاییز 1144 مجدداً عثمانیان برآن مسلط شدند تا اینکه نهایتاً در سال 1145 بموجب پیمان نامه ای میان ایران وعثمانی شهر همدان بطور قطع به ایران واگذار شد .

 دردوره زندیه همدان در دست امیران آن خاندان بود ودر سال 1193علی مرادخان نوه خواهری کریمخان زند بعد از مرگ وی دم از استقلال زد وهمدان را به عنوان پایتخت خود برگزید وبنام خود سکه ضرب کرد که برروی آنها از همدان باعنوان بلده طیبه توصیف است

در سال 1205هجری قمری آغا محمد خان قاجار همدان را تصرف وقتل عام کرد وبرج وباروی آن را ویران ساخت ولی در طول حکومت قاجاریان موقعیت شهر همدان بتدریج تثبیت شد .

بازسازی واحداث بازار ومسجد جامع همدان تویسرکان وملایر از یادگارهای این دوره می باشد . در جنگ جهانی اول نیز شهر همدان وآبادیها وشهرهای دیگر استان به تناوب به اشغال قوای روس وعثمانی وانگلیس درآمد وشهر همدان ستاد سپاهیان آنها بود .

همدان در همین زمان قحطی سختی را از سر گذرانید. جکسن انگلیسی که در سال 1903  از همدان دیداری داشته است ،می نویسد که شهر از نظر امور اداری به چهار ناحیه و یا محله تقسیم می شود که هریک را کدخدایی جداگانه است واین کدخدا در برابر حاکم مسئول است وشغل او عملاً موروثی است .

وی می افزاید که بیش از 500 دکان پر مشتری در بازار همدان وجوددارد ودر جوار این بازار بیش از 50کاروانسرا قراردارد که در تهیه اشیاء‌ وادوات مورد لزوم گروه بیشماری بازرگانان وزوار که ازاین شهر میگذرند در جنب وجوش اند وکارشان سخت پررونق است ،همچنین شصت گرمابه عمومی پر مشتری در این شهر وجود دارد .

 

مزیت های شهرستان همدان

  1- مرکزیت استان و موقعیت مناسب آن از لحاظ جغرافیایی ، جاذبه های توریستی و تمرکز ادارات و سازمانهای دولتی

2- وجود دانشگاهها ومراکز آموزش عالی فعال و متعدد به عنوان مهمترین عالم توسعه

3- عبور خط لوله سراسری کشور از استان و دسترسی آسان به منابع انرژی نسبت به سایر شهرستانها

4- قرار گیری همدان در مسیر کریدور هوایی بین المللی از مبداء آبهای خلیج فارس ـ ترکیه ـ اروپا و مسیر تجاری UL223

5-  قرار گرفتن در مسیر ارتباطی زمینی استانهای غربی با مرکز و جنوب کشور و برخورداری از امکانات حمل و نقل

6- تمرکز و تمایل به حضور نیروهای متخصص و سرمایه در این شهرستان نسبت به سایر شهرهای استان

7- وجود اراضی کشاورزی مرغوب در شهرستان و قابلیت گسترش باغات و فضای سبز در شهرستان

8-  وجود صنعتگران و استادکاران و ماشین سازی تجربی و استاد کاران معدنی و ارائه خدمات فنی و تعمیراتی ، ماشین آلات صنعتی و معدنی توسط این افراد

9- وجود معادن و پتانسیلهای بالقوه سنگهای تزئینی (گابرو ، گرانیت ) سیلیس و آهک صنعتی

10- نزدیکی شهرکها و نواحی صنعتی با امکانات مناسب

11- قابلیت گسترش صنایع تبدیلی متناسب با محصولات کشاورزی شهرستان

12- وجود مواد اولیه مورد نیاز صنایع دستی (پشم ، چوب ، پوست ) و استاد کاران ماهر در زمینه صنایع دستی شامل (مصنوعات چرمی و دباغی ، رنگرزی سنتی ، گلیم ، کاشی هفت رنگ ، رویه گیوه ، سفال و سرامیک و نقاشی روی سرامیک  ، حجاری ، تراش شیشه ، سازهای سنتی ، منبت ، معرق و مشبک ، گلهای تزئینی توسط بانوان

13- وجود فرودگاه با امکان ایجاد پروازهای بین المللی

14-  وجود شخصیتهای فرهنگی ، علمی و سیاسی در حد بین المللی و ملی

15- انتخاب شهر همدان به عنوان پایتخت تاریخ و تمدن ایران

16- انتخاب شهر همدان به عنوان یکی از مراکز توسعه و تقویت 12 کشور از طریق ایجاد پارک علمی تحقیقاتی و فناوری اطلاعات

17- برگزاری جشنواره بین المللی فیلم کودک و نوجوانان